محمد حسین رجبی دواني در سال 1339 در شهر مقدس قم در خانواده­اي روحاني به دنيا آمد. وی فرزند مورخ مشهور علامه علی دوانی است. ایشان تحصيلات ابتدايي را در اين شهر مقدس گذراند و دوره دبيرستان را در سال 1350 كه به تهران منتقل شدند در اين شهر طي كرد و دوره دانشگاه را هم در دانشگاه تهران گذراند، كارشناسي ایشان الهيات و معارف اسلامي و كارشناسي ارشد و دكتري درگرايش تاريخ و تمدن ملل اسلامي را از دانشگاه تهران کسب نمود و هم اكنون هم به مدت 20 سال است كه عضو هيئت علمي دانشگاه امام حسين(ع) می باشد. آثار وی که صورت كتاب چاپ و منتشر شده كه عبارت است از:

كوفه و نقش آن در قرون نخستين اسلامي، تاريخ تحليلي دوران امامت امير المومنين علي(ع)، پشتيباني نظامي در سپاه­هاي صدر اسلام و ترجمه و تلخيص و بازنويسي لحوف سيد ابن طاوس، مقالاتي هم در دانش نامه امام علي(ع) و برخي مجلات علمي پژوهشي و تخصصي تاريخي داشته اند.

بیان شیوا و مستندات تاریخی ایشان باعث شدهد است که مخاطبان زیادی را به خود جلب کند.

«عزاداری سالار شهیدان؛ آفت‌ها و آسیب‌ها» موضوعی است از دكتر محمد‌ حسین رجبی دوانی، پژوهشگر تاریخ اسلام و استاد دانشگاه پرسیده است. متن این گفت‌وگو به شرح زیر است:

جناب رجبی، بهترین كانال برای ارزیابی درستی یا نادرستی شیوه‌های عزاداری‌ سالار شهیدان، نگاه به سیره ائمه اطهار در این زمینه است. بفرمایید كه ائمه اطهار در عزاداری‌ و سوگواری شهيدان كربلا چه سبكي داشته اند؟

ما سوگواری سالار شهیدان را از امام سجاد(ع) به این سو داریم و هر یك از ائمه اطهار سعی جدی داشتند یاد و خاطره حضرت امام حسین(ع) و اهداف بلند آن حضرت را زنده نگه‌دارند. بر این اساس، هر سال وقتی محرم فرا می‌رسید، حال و هوای دیگری پیدا می‌كردند، حزن و اندوه در سیمای مباركشان پیدا می‌شد و به اوج می‌رسید. این بزرگواران تلاش داشتند به صورت خانوادگی در خانه خود و با جمع كردن اهل خانه سوگواری كنند و در مجالس خود از شعرایی كه اشعاری زیبا در مدح حسین بن علی(ع) سروده‌ بودند، دعوت می‌كردند. گریستن بر مظلومیت آل الله در كربلا و شهدای مظلوم آن واقعه عظیم و جانگداز، در سیره همه ائمه اطهار از امام سجاد(ع) به این سو نقل شده است. همگی به

دوران امام سجاد(ع) تا امام صادق(ع)، در عصر حاكمیت امویان بود. بنی‌امیه برای تبرئه یزید و حمله و تخریب چهره مقدس امام حسین(ع) و اهل بیت علیهماالسلام، روز عاشورا را جشن می‌گرفتند، روزه‌دار بودند و سعی داشتند شادی خود را ابراز كنند

پیروان خود تأكید می‌كردند كه زیارت امام حسین(ع) ترك نشود و تا جایی كه می‌توانند این سنت پسندیده را زنده نگه دارند. اگر هم زیارت رفتن برایشان مقدور نیست با یادآوری خاطره رشادت‌ها و حماسه‌های آن حضرت، بر مصیبت امام اشك بریزند.

البته این موضوع را باید با توجه به محدودیت‌هایی كه در دوران حیات ائمه اطهار وجود داشته، بررسی كرد. دوران امام سجاد(ع) تا امام صادق(ع)، در عصر حاكمیت امویان بود. بنی‌امیه برای تبرئه یزید و حمله و تخریب چهره مقدس امام حسین(ع) و اهل بیت علیهماالسلام، روز عاشورا را جشن می‌گرفتند، روزه‌دار بودند و سعی داشتند شادی خود را ابراز كنند.

بنی‌عباس نیز با وجود آنكه عموزاده‌های اهل بیت بودند، ولی باز سخت‌گیری‌هایی را بر اهل بیت وارد كردند و بسیار ایشان را تحت فشار قرار دادند. حاكمان این دوره حتی در ترویج مذاهب مخالف اهل بیت بسیار كوشیدند و سعی كردند شعائر شیعی را كه یكی از نمونه‌های مهم آن عزاداری امام حسین(ع) و رفتن به زیارت حرم مطهر ایشان است، از صحنه زندگی اجتماعی محو كنند. حتی اقدام به تخریب بارگاه امام حسین(ع) كردند و بر مزار شهدای كربلا شخم زدند و بر آن آب بستند تا آثار آن را از میان ببرند. در تاریخ هست كه دست و پای كسانی را كه به زیارت حرم حضرت اباعبدالله می‌رفتند قطع می‌كردند. ائمه ما از این رو، آزادی عمل نداشتند تا آنگونه كه می‌خواهند و تمایل دارند، در بزرگداشت امام حسین(ع) رفتار كنند؛ ولی باز در همین حد محدود نیز در خانه‌های خود سعی می‌كردند، ظهور و بروز عزاداری را حتما داشته باشند و خاطره آن را در دل‌های پیروان زنده نگه دارند.

سؤالی كه اينجا به ذهن مي‌رسد این است كه، آیا شكلی كه ما در عزاداری‌ها داريم؛ یعنی حضور در خیابان‌ها كه شاید نوعی مانور دینی نیز باشد، مورد تأیید ائمه اطهار(ع) با توجه به سیره‌ آن بزرگواران هست؟

هر نوع بزرگداشت ياد و خاطره امام حسين(ع) كه صورت شرعی، منطقی و عقلانی داشته باشد، مورد تأیید ائمه اطهار عليهم‌السلام است. آن بزرگواران همواره بزرگداشت قیام امام حسین(ع) و برگزاری عزای سالار شهیدان را به عنوان یك سنت پسندیده معنوی و دینی توصیه كرده و خود نیز عمل می‌كردند.

البته همانطور كه گفتم باید توجه داشت كه ائمه اطهار محدودیت‌های بسیاری در برگزاری عزای امام حسین(ع) داشتند. از این منظر، نمی‌توان با استناد به سبك عزاداری ائمه صحبت كرد ولی با توجه به اینكه اصل زنده نگه داشتن خاطره امام حسین(ع) و عزای آن حضرت و تظاهر كردن به آن در برخی روایات تأكید شده، می‌توان

بنی‌عباس نیز با وجود آنكه عموزاده‌های اهل بیت بودند، ولی باز سخت‌گیری‌هایی را بر اهل بیت وارد كردند و بسیار ایشان را تحت فشار قرار دادند. حاكمان این دوره حتی در ترویج مذاهب مخالف اهل بیت بسیار كوشیدند و سعی كردند شعائر شیعی را كه یكی از نمونه‌های مهم آن عزاداری امام حسین(ع) و رفتن به زیارت حرم مطهر ایشان است، از صحنه زندگی اجتماعی محو كنند

گفت كه شیوه ما شیوه صحيحي است. حتی در روایات هست كه اگر با شنیدن مصیبت آن بزرگ‌مظلوم جهان بشريت، اشك‌تان درنمی‌آید تظاهر به گریستن كنید. از این رو، هرگونه تظاهر به عزاداری حتی به شكل آمدن به خیابان‌ها و نشان دادن علنی اینكه ما مصیبت‌زده هستیم مثل بر سر و سینه ‌زدن، البته تاجايي كه از مرز عقلانيت دور نشود، نمی‌تواند با سیره ائمه ناسازگار باشد. باید بدانیم كه موقعیت برای ائمه پیش نیامده بوده والا بدون شك آن بزرگواران نیز این مراسم را با شكوه بیشتری برگزار می‌كردند.

از طرفی باید بدانیم كه اگر این شیوه، دارای ایراد و خدشه‌ بود، حتما علمای بزرگ شيعه ایرادات آن را گوشزد می‌كردند؛ حال آنكه می‌بینیم از گذشته تا به حال این سنت در میان علمای بسیار بزرگ و جلیل‌القدر هست كه با پای برهنه دسته‌های عزاداری را همراهی می‌كنند و در سینه‌زنی‌ها شركت دارند.

بر این اساس، می‌توان گفت كه اصل قضیه پسندیده است به شرط اینكه به خودنمایی و ریاكاری و رفتارهاي غيرعقلاني آلوده نشود.

با توجه به این معیار، مهمترین آفات و آسیب‌هایی كه امروزه مجالس و محافل ما را در عزای حضرت امام حسین(ع) تهدید می‌كند، كدام‌اند؟

از مهمترین آفات، توجه بیش از حد به ظواهر است. البته تظاهر به عزاداری فی‌نفسه مشكلی ندارد ولی اینكه ما ظواهر را اصل قرار دهیم و حقانیت راه امام و اهداف بلند امام حسین(ع) را به حاشیه ببریم، ما را از مسیر اصلی خارج می‌كند و فقط به حفظ ظواهری سوق می‌دهد كه فاقد روحیه آگاهی‌بخشی است. آگاهی و آگاهی‌بخشی لازمه بزرگداشت قیام امام حسین(ع) است. تأكید ائمه و اولیای دین بر زنده نگه‌داشتن یاد كربلا، صرفا به معنای اشك ریختن و سوگواری كردن نبوده؛ بلكه اصل برای آنان، درس گرفتن و بهره بردن از آن برای شرایط مشابه در همه زمان‌ها و مكان‌هاست. از این رو، صرف ظواهر عزاداری اصل نیست.

امام حسين(ع) قیام نكردند تا به قول برخي كفاره گناهان امت باشند و كشته شوند. برخی می‌گویند امام حسین‌علیه‌السلام كشته شد تا گناهان ما بخشیده شود. این نگاه موجب گم كردن مسیر و دور شدن از اهداف اصلی عزاداری‌هاست.

دیگر آفت، عدم مطالعه و شناخت مقاتل معتبر و منابع مناسب در این ارتباط است. متأسفانه امروز شاهد برخی مجالس و محافل عزاداری هستیم كه در آنها از منابع دست دوم و سوم كه اكاذیبی در آنها وجود دارد، بهره می‌گیرند. استفاده از این منابع اطلاعات غلطی را به ما می‌دهد كه به درستی نسبت به وقایع كربلا علم و آگاهی نخواهیم داشت. این منابع برداشت ما را از عین وقایع روز عاشورا نیز تحریف خواهد كرد.

نكته دیگر؛ وقتی ما اهل مطالعه و شناخت منابع معتبر نیستیم، به جای رفتن سراغ متخصصان فن كه علما و واعظان زبردست هستند، به سراغ كسانی می‌رویم كه در این زمینه شناخت و مطالعه علمی ندارند، به آنها اعتماد می‌كنیم و اطلاعات خود را از مجالس مداحی به دست می‌آوریم. نمی‌خواهم در اینجا مداحان و ذاكران محترم را زیر سؤال ببرم. اما متأسفانه امروز برخلاف نسل قدیم مداحان كه عموما بزرگ شده پای منابر و بهره‌مند از رهنمودهای

از گذشته تا به حال این سنت در میان علمای بسیار بزرگ و جلیل‌القدر هست كه با پای برهنه دسته‌های عزاداری را همراهی می‌كنند و در سینه‌زنی‌ها شركت دارند

علما بودند، عده‌ای پیدا شده‌اند كه فقط به اعتبار بهره‌مندی از صدای نسبتا خوب، بدون اینكه بدانند منابع معتبر كدام‌اند، با مطالعاتی ناچیز و محدود مداحی می‌كنند. اگر مردم و به خصوص جوانان ما فكر كنند كه اینها منابع قابل اعتماد و متخصص هستند، آن وقت اطلاعات غلط و غیرواقعی رسوخ می‌كند و ما را از مسیر اصلی منحرف می‌كند.

خاطرم هست چندی پیش در یك مراسم زیارت عاشورا، ذاكر محترمی كه در حال ذكر مصیبت بود، اعلام داشت كه وقتی امام حسین به كربلا رسید مركب ایشان متوقف شد. امام خواستند به مسیرشان ادامه دهند برای همین مركب دیگری برایشان آوردند، باز آن مركب جدید هم متوقف شد و حركت نكرد. این ذاكر محترم گفت كه به روایتی هفت مركب برای امام آوردند و عوض كردند كه هیچ‌كدام حركت نكرد. به این شكل امام دریافتند كه این همان مكاني است كه قرار است خون ایشان در آن بر زمین ریخته شود.

در حالی‌كه این ماجرا هرگز مبنای تاریخی و علمی ندارد و به لحاظ عقلی هم بی‌اعتبار است. العیاذبالله، گویا آن مركب متوجه قداست مكان كربلا شده، ولی حضرت به عنوان انسان كامل، متوجه این قداست نشده بودند. این سخنان هم دروغ است و هم وهن شخصیت ممتاز امام حسین(ع) است.

نكته دیگر، موضوعاتی است كه مایه وهن عزاداری‌هاست. باید از هر آنچه مایه وهن عزاداری سالار شهیدان است پرهیز كرد. یكی از این موارد، بحث قمه‌زنی است كه حتی اگر انگیزه خالصانه هم در آن باشد، امروز موجب وهن است. بسياري از علما و مراجع بزرگوار حتی قمه‌زنی با انگیزه خالصانه را هم حرام و موجب وهن می‌دانند. همچنین بهره‌گیری از سبك‌ها و آهنگ‌های غربی و وارداتی نیز توهین بزرگی به سوگواری سالار شهیدان است. خوانندگانی كه با انگیزه‌های ضددینی و ضد‌اخلاقی به آغوش اربابان خود در خارج از كشور پناه برده‌اند، امروز نیز برای تخریب جوانان ما از راه موسیقی وارد شده‌اند. آن وقت متأسفانه برخی مداحان از آهنگ‌های ساخته‌شده توسط اين افراد فاسد و معلوم‌الحال براي عزاي امام حسين(ع) تقليد می‌كنند.

مسئله دیگر، بحث خودنمایی و ریاكاری در عزاداری‌هاست. اینكه موقعیت و اقدامات خود را به رخ دیگران بكشیم. تلاش برای بزرگ نشان دادن

برخی می‌گویند امام حسین‌علیه‌السلام كشته شد تا گناهان ما بخشیده شود، این نگاه موجب گم كردن مسیر و دور شدن از اهداف اصلی عزاداری‌هاست

فلان دسته و‌ مراسم عزاداری،‌ غلو كردن برای جلب توجه دیگران، خرج‌كردن‌های بیش از حد و ولیمه‌های پرخرجی كه برای كسب شهرت از راه عزای حسین بن علی(ع) نذر می‌شوند، اینها همه از آفات بزرگی است كه با روح عزاداری سازگار نیست.

امروز می‌بینیم در برخی مجالس عزاداری، گروهی منظم و با ریتم خاصی در جاهای مشخصی از مداحی و ذكر مصیبت، با هم گریه می‌كنند كه این تصنعی بودن كار را نشان می‌دهد و صرفا برای جلب توجه مخاطبان است.

نكته دیگر، بحث قضا شدن فرایض به بهانه مستحبات است. باید دقت داشت كه مبادا به خاطر عزاداری امام حسین(ع) كه امری بسیار پسندیده و مستحب است، نسبت به فرایض و واجبات بی‌توجه باشیم. اینكه مجلس عزا داشته باشیم ولی نماز اول وقت ما فوت یا اساسا نمازمان قضا شود، با روح قیام امام حسین(ع) سازگار نیست.

امام حسین(ع) در روز عاشورا در آن بحبوحه جنگ و شهادت، نه تنها از نماز غافل نمی‌شوند بلكه نماز اول وقت خود را هم به تأخیر نمی‌اندازند. ما نیز به عنوان سوگواران حسین بن علی(ع) نباید به بهانه اشتغال به عزاداری، نماز اول وقت‌مان به تأخیر بیفتد و قضا شود؛ چراكه گذشته از معصیت الهی، توهین به امام حسین(ع) نیز هست.

شما فرمودید كه ائمه اطهار تأكید داشتند شور و شعور در عزاداری‌ها همراه باشد تا در شرایط مشابه در مكان‌ها و زمان‌های دیگر، این واقعه تكرار نشود و روح مبارزه با ظلم و ستم در همه اعصار جاری باشد. آیا عزاداری‌های ما به نظر حضرتعالی، این خاصیت و كاركرد را تاكنون داشته است؟

بله. ببینید نباید در هیچ موردی افراط و تفریط داشت؛ چه در پرداختن احساسی و عاطفی به واقعه كربلا و چه در پرداختن به مباحث عقلانی قیام امام حسین(ع) كه اهداف و آرمان‌های آن امام همام را شامل می‌شود.

حادثه كربلا،‌ حادثه‌ای است كه به لحاظ عاطفی بسیار تكان‌دهنده است و باید این بخش را به خوبی حفظ كرد. مصیبتي بي‌سابقه، بزرگ و بسيار دردناك برای خاندان رسول‌الله‌(ص) و خانواده عصمت اتفاق افتاده كه هر انسانی فارغ از اينكه مسلمان است يا نه، شيعه است يا نه، به هر روي محال است بشنود و متأثر و محزون نشود.

بعد از پیروزی انقلاب، برخی افراد با افراط در پرداختن به بعد فلسفی قیام امام حسین(ع)، تلاش كردند از منظر اهمیت درس‌ها و آموزه‌های قیام حسینی، به تخطئه عزاداری‌ها بپردازند. مقالاتی هم در این باب نوشته شد كه با برخورد تند حضرت امام خمینی(ره) مواجه گردید. امام راحل(ره) فرمودند عزاداری‌ها به همان روش سنتی خود باید ادامه پیدا كند

اما از آن طرف باید بدانیم كه بعد اصلی عزاداری برای سالار شهیدان، توجه به اهداف امام و آرمان‌های آن حضرت در این قیام است.

قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، رژیم طاغوت می‌خواست مردم را از این بعد اصلی دور نگه دارد و از این رو بخش عاطفی ماجرا را بسیار برجسته می‌كردند تا مردم نسبت به اهداف بلند امام حسین در قیام علیه ظلم و جور و مقابله با غاصبان و ظالمان غافل باشند. حتی در رژیم طاغوت، عاشورا را تعطیل می‌كردند و مراسم عزاداری هم از تلویزیون پخش می‌شد؛ ولی همه این حركت‌ها برای آن بود كه صرفا بعد عاطفی واقعه برجسته شود.

با این حال مردم از فلسفه قیام امام حسین(ع) آگاه بودند و حضرت امام خمینی(ره) با دم مسیحایی خود، احیاگر روحیه جهاد و شهادت و دمنده روحیه حسینی در پیكر جامعه شدند. به این ترتیب، شگرد رژیم طاغوت شكست خورد و انقلاب پاگرفت.

در سال‌ اوج مبارزه كه به پیروزی انقلاب اسلامی نیز منتهی شد، محرم و صفر سال ۱۳۹۹ هجری قمری یا ۱۳۵۷ هجری شمسی، تمام عزاداری‌ها به صحنه انقلاب و سردادن شعارهای ضد طاغوتی و ضد شاهنشاهی تبدیل شد و تأسي به قیام امام حسین(ع) عامل مهم تسریع سرنگونی رژیم شاه گرديد.

اما بعد از پیروزی انقلاب، برخی افراد با افراط در پرداختن به بعد فلسفی قیام امام حسین(ع)، تلاش كردند از منظر اهمیت درس‌ها و آموزه‌های قیام حسینی، به تخطئه عزاداری‌ها بپردازند. مقالاتی هم در این باب نوشته شد كه با برخورد تند حضرت امام خمینی(ره) مواجه گردید.

امام راحل(ره) فرمودند عزاداری‌ها به همان روش سنتی خود باید ادامه پیدا كند. در واقع امام تأكید داشتند كه هم بعد احساسی و عاطفی قیام عاشورا باید برجسته شود كه در ابراز عواطف مردم نسبت به امام حسین(ع) و شهدای كربلا و سینه‌زنی و زنجیرزنی تجلی دارد و هم باید درس‌ها و آموزه‌های قیام امام حسین(ع) را برای مردم بازگو و تكرار كرد.

همین تأكیدات حضرت امام(ره) باعث شد كه جریان مشخص و روشن پیروان اندیشه امام خمینی(ره)، زنده و پویا به مسیر خود ادامه دهد و در دوره‌های مختلف كاركرد داشته و كارآمد باشد.

ما باور داریم كه در هر عصر و زمانی ممكن است قیام كربلا به نوعی تكرار شود. من به جرأت می‌گویم و قاطعانه مدعی هستم كه حوادث سال گذشته يعني فتنه سال ۱۳۸۸، دقیقا عرصه كربلایی جدی بود؛ با این تفاوت كه به سبب بصیرت بالای مردم ما، ولی‌امر زمان تنها نماند. این بصیرت در نتیجه تداوم همان نگاه حضرت امام خمینی(ره) شكل گرفته است كه بر برگزاری محرم و صفر به همان شیوه سنتی تأكید كردند و آن را مایه زنده ماندن اسلام خواندند.

مردم ما با توجه به آموزه‌های قیام امام حسین(ع)، سال گذشته با آمدن به عرصه و دفاع از حقیقت ولایت دقیقا توانستند از آموزه‌های امام حسین(ع) در قیام عظیم و همیشه جاوید كربلا درس بگیرند و در صحنه بمانند و نگذارند حادثه‌ای مانند حوادث سال ۶۱ هجری قمری تكرار شود و ولایت به مسلخ برده شود. مردم ما به درستی نشان دادند كه عاشورا نه صرفا به جهت عزای امام حسین(ع)، بلكه به دلیل قیام امامشان علیه ظلم و جور، محور حركت و نگاهشان است.

مطالب مرتبط:

زندگي نامه سیّد محمّد عاملی اردبيلي

حاج اکبر نور بهمنی زنجانی

گامی به سوی شناخت امام حسین علیه السلام

گفتگو با حجت الاسلام برگی(خطیب شبهای محرم در حسینیه اعظم زنجان)